Nowe przepisy dotyczące dziedziczenia w Unii Europejskiej

17 sierpnia 2015 r. wchodzi w życie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego.

Niniejsze rozporządzenie zasadniczo zmienia zasady dotyczące prawa spadkowego (nie ma natomiast zastosowania do spraw podatkowych, celnych ani administracyjnych). Reguluje, jakie prawo krajowe należy stosować w transgranicznym postępowaniu spadkowym, wprowadza możliwość wyboru prawa państwa, którego obywatelstwo się posiada, jako prawa, któremu podlega ogół spraw dotyczących spadku oraz wprowadza Europejskie poświadczenie spadkowe.

  1. Jurysdykcja

Regulacja zawarta w rozporządzeniu wprowadza zasadę, zgodnie z którą Sądy Państwa członkowskiego, w którym zmarły miał swoje miejsce zwykłego pobytu, w chwili śmierci, mają jurysdykcję do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku. Od strony technicznej będzie to wyglądało następująco: obywatel polski, mający swoje stałe miejsce pobytu w Niemczech umarł właśnie tam, to według nowych przepisów spadek po polskim obywatelu będziemy nabywać zgodnie z prawem niemieckim.

W tym miejscu warto wyjaśnić, co oznacza miejsce stałego pobytu. Rozporządzenie wprowadza definicję, że miejscem stałego pobytu jest miejsce, gdzie dana osoba zmarła miała „ośrodek interesów życiowych, zwłaszcza zawodowych i rodzinnych”, innymi słowy będzie to miejsce, w którym dana osoba nie przebywała tylko przejściowo. Przepisy niniejszego rozporządzenia nie będą miały zastosowania do turystów, ale w przypadku studentów czy też stażystów przebywających na terytorium UE już tak.

  1. Wybór prawa właściwego

Co do zasady prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Jednakże, zgodnie z niniejszym rozporządzeniem osoba sporządzająca testament będzie mogła w nim zastrzec, że chce, aby w przypadku rozstrzygania kwestii spadkowych, było stosowane prawo kraju, z którego ona pochodzi. Wybór prawa musi być dokonany w sposób wyraźny w oświadczeniu w formie rozrządzenia na wypadek śmierci (np. testament). Ważność takiego testamentu będzie oceniana na gruncie prawa, które zostało wybrane. Każdy, kto posiada więcej niż jedno obywatelstwo, może wybrać prawo każdego państwa, którego obywatelstwo posiada.

Prawu temu podlegają:

  • przyczyny, czas i miejsce otwarcia spadku,
  • określenie beneficjentów, ich udziałów oraz obowiązków, które mógł nałożyć na nich zmarły, a także ustalenie innych praw spadkowych,
  • zdolność do dziedziczenia,
  • wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia,
  • przejście składników majątku, praw i obowiązków wchodzących w skład spadku na spadkobierców oraz, w stosownych przypadkach, na zapisobierców,
  • uprawnienia spadkobierców, wykonawców testamentów i innych zarządców spadku, bez uszczerbku dla przepisów dotyczących wyznaczenia i uprawnień zarządców spadku w określonych sytuacjach,
  • odpowiedzialność za długi spadkowe,
  • rozrządzalna część spadku, udziały obowiązkowe oraz inne ograniczenia w rozrządzaniu na wypadek śmierci, oraz roszczenia, jakie osoby bliskie zmarłego mogą zgłaszać wobec majątku spadkowego lub spadkobierców,
  • obowiązek zwrotu lub zaliczenia darowizn i zapisów przy określaniu udziałów należnych różnym beneficjentom,
  • dział spadku.

 

Ponadto niniejsza regulacja daje możliwość sporządzenia testamentu bez wskazywania konkretnych spadkobierców, a odnoszącego się tylko i wyłącznie do wyboru prawa właściwego.

  1. Europejskie poświadczenie spadkowe

Nowe przepisy wprowadzają także tzw. europejskie poświadczenie spadkowe. Będzie to dokument przygotowany według jednego unijnego wzoru, honorowany w całej wspólnocie. Niniejszy dokument ma na celu ułatwienie spadkobiercom, zapisobiercom wykazanie ich prawa do spadku we wszystkich państwach członkowskich. Europejskie poświadczenie spadkowe wydawane będzie na wniosek złożony przez zainteresowaną osobę (np. spadkobiercę, zapisobiercę, wykonawców testamentu, zarządców spadku) bez stosowania jakiejkolwiek szczególnej procedury.

  1. Uznanie i wykonalność orzeczeń

Orzeczenia wydane w państwie członkowskim UE będą uznawane w innych państwach członkowskich bez przeprowadzania specjalnego postępowania.

Obawy i konsekwencje.

Niniejsze rozporządzenie nie tylko reguluje i upraszcza procedury związane z szeroko pojętym dziedziczeniem. Wątpliwości budzą m.in.

– różnice w prawie do dziedziczenia, różne systemy i regulacja przypadające na poszczególne państwa członkowskie. W niektórych Państwach członkowskich do dziedziczenia dopuszczone są również osoby, które żyły w konkubinacie ze spadkodawcą, co w konsekwencji może pozbawić części majątku rodziny spadkodawcy pozostałej w kraju;

– prowadzenie postępowania spadkowego w państwie, w którym się na co dzień nie mieszka może okazać się kłopotliwe oraz kosztowne;

Rozporządzenie będzie miało zastosowanie do dziedziczenia po osobach zmarłych w dniu lub po dniu 17 sierpnia 2015 r. Wybór prawa i rozrządzenia na wypadek śmierci dokonane przed tym dniem (17.08.2015 r.) są ważne pod warunkiem spełnienia zasad określonych w rozporządzeniu.